Boere moet in gedagte hou dat die Grondeisekommissie nie grondeise eensydig kan “de-gazette” of  “ontlys” nie.

Die Grondeisekommissie het twee jaar gelede verklaar dat hulle toe reeds besef het  dat daar goeie rede is om weer te kyk na die geldigheid van verskeie restitusie-eise wat toe reeds in die Staatskoerant gepubliseer (“ge- gazette”) was en om te oorweeg om sommige van die plase  te ontlys of  sogenaamd te “de- gazette”. Baie boere verkeer sedertdien onder die verkeerde indruk dat die Kommissie aktief besig is om alle eise te heroorweeg en dat eise op hulle plase goedsmoeds sal “verdwyn”. Dit is ongelukkig NIE die geval nie. Inteendeel word verdere eise nog weekliks in die Staatskoerant gepubliseer. Daar word aangedui dat daar nog ongeveer 1000 eise in Kwazulu Natal gepubliseer gaan word en verskeie ook in ander provinsies. Weinig, indien enige, van die reeds gepubliseerde eise is sedert die bogenoemde verklaring op eie inisiatief van die Kommissie ontlys. Dit word sterk betwyfel of dit ooit sal gebeur. Die foute wat die Kommissie gemaak het deur ongeldige eise te aanvaar,het eisers laat glo dat hulle eise geldig is. Hierdie foute kan nie nou sommer goedsmoeds uit die weg geruim word deur  ‘n eensydige ontlysting van plase deur die Kommissie nie.  Dit verg meer as bloot ‘n besluit deur die kommissie om sulke eise te “ontlys”. Eisers het wetlik die reg om beswaar te maak teen enige voorneme van die kommissie om ‘n eis te “de-gazette”.  Artikel 11 A (2) van die Restitusiewet skryf die prosedure voor. Indien die kommissie van oordeel is dat dit nodig is om sy voormalige besluit om ‘n eis te publiseer, te herroep, moet hy eers sodanig kennis in die Staatskoerant gee en moet die grondeisers die geleentheid gebied word om daarteen beswaar te maak.

Die kommissie moet dus eers die grondeisers oortuig dat hul eise nie meer as geldig beskou kan word nie. Dit gebeur egter nie maklik nie. Verwagtinge is reeds deur die Kommissie by Eisers geskep en politiek speel ‘n belangrike rol.  Die Kommissie se personeel word blootgestel en sodra Eisers weerstand bied sal hulle nie maklik met sulke Eisers swaarde kruis nie. Die enigste en korrekte manier om ‘n plaas te verlos van ‘n ongeldige eis is om eers skriftelike vertoë aan die Streek Grondeisekommissaris te rig en die feitelike en regsgronde uiteen te sit waarop gesteun word dat die eis ongeldig is. Die kommissie word dan in die vertoë versoek om die besluit om die plaas in die Staatskoerant te lys, terug te trek deur die wetlik voorgeskrewe prosedure te gebruik. Weinig grondeienaars behaal egter enige sukses met sulke vertoë aangesien die Kommissie oor die algemeen ooglopend nie gretig is om grondeienaars se vertoë gunstig te oorweeg nie. As die vertoë dan onsuksesvol is kan die grondeienaar aandring dat die eis deur die Kommissie na die Grondeisehof verwys moet word vir beregting. In meeste gevalle versuim die Kommissie selfs om op so ‘n versoek te reageer in welke geval die grondeienaar dan die Hof moet nader vir ‘n bevel om die Kommissaris te verplig om die eis vir beregting na die hof te verwys.

Ons kan met groot vrymoedigheid aandui dat ons tans met oorwegend goeie welslae sulke sake in die guns van grondeienaars in die  Grondeisehof afhandel.

 Grondeise is ‘n Grondwetlike realiteit en proses wat nog lank met ons gaan wees. Daar is egter geen rede tot paniek nie. Solank die grondeienaar sy regte ken en korrek uitoefen behoort hy niks te vrees te hê nie. Sorg net dat jy jouself korrek inlig oor die regsposisie voordat jy enige staape neem. Dit is krities belangrik anders gaan jy foute maak wat nie maklik ongedaan gemaak kan word nie.


Bertus van der Merwe

Cox en Vennote

Vryheid

(Prokureur  spesialiserende in Grondverwante Litigasie)

lit1@coxlex.co.za

www.coxandpartners.yolasite.com